Hukuk sisteminde bir işlemin yapılış biçimi, kuralları ve özü en az o işlemin amacı kadar önemlidir. Bir hukuki işlemin, kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine veya kişilik haklarına tamamen aykırı olarak yapılması durumunda devreye giren en ağır yaptırıma mutlak butlan (kesin hükümsüzlük) denir.
Mutlak butlan ile sakatlanmış bir hukuki işlem, doğduğu andan itibaren ölü doğmuş sayılır. Yani taraflar aksini istese bile, o işlem hukuk dünyasında hiçbir zaman geçerlilik kazanamaz ve hiç yapılmamış kabul edilir.
Mutlak Butlanın Temel Özellikleri Nelerdir?
Bir hukuki işlemin mutlak butlanla sakatlandığını anlamak için hukukun şu temel ilkelerine bakılır:
Ölü Doğmuştur: İşlem yapıldığı andan itibaren geçersizdir. Zamanın geçmesiyle veya tarafların sonradan onay vermesiyle geçerli hale gelemez.
Herkes İleri Sürebilir: Sadece işlemin tarafları değil, o işlemden menfaati olan veya zarar gören herhangi bir üçüncü kişi de butlanı ileri sürebilir.
Hâkim Kendiliğinden (Resen) Göz Önünde Bulundurur: Bir dava sırasında hâkim, taraflar iddia etmese bile işlemin mutlak butlanla sakat olduğunu fark ederse davanın her aşamasında bunu kendiliğinden dikkate almak ve işlemi geçersiz saymak zorundadır.
Zamanaşımına Uğramaz: Aradan uzun yıllar geçse bile mutlak butlan iddiası her zaman ortaya konulabilir.
Günümüzden Basit Bir Örnek: Bir kişinin, başka birini yaralaması veya yasa dışı bir iş yapması için bir tetikçi ya da aracıyla yazılı sözleşme imzaladığını düşünelim. Bu sözleşme hem ceza kanunlarına hem de genel ahlaka tamamen aykırıdır. Taraflar altına imza atmış olsa bile, bu sözleşme "mutlak butlan" ile sakattır; hukuk dünyasında en başından beri yok hükmündedir ve hiçbir mahkeme bu sözleşmeye dayanarak hak talep edilmesini kabul etmez.
Tarihten Mutlak Butlan Örnekleri
Hukuk tarihi, dönemin egemen güçleri veya devletleri tarafından yapılan ancak evrensel hukuk ilkeleri, kamu düzeni ya da dönemin emredici kuralları çiğnendiği için "yok hükmünde" sayılan birçok anlaşma ve sözleşmeyle doludur. İşte tarihten en net mutlak butlan örnekleri:
1. Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920)
Türk tarihi açısından mutlak butlan kavramının en somut ve en bilinen örneği Sevr Antlaşması'dır.
Hukuki Gerekçesi: Dönemin yürürlükte olan anayasası (Kanun-i Esasi), uluslararası anlaşmaların geçerli olabilmesi için saltanat şurasının veya sadrazamın onayını değil, Meclis-i Mebusan'ın (parlamentonun) onayını şart koşuyordu. Ancak Sevr imzalandığı sırada Osmanlı Meclis-i Mebusan'ı İngilizler tarafından basılmış ve kapatılmıştı.
Sonuç: Antlaşma, dönemin kurucu ve emredici anayasa hükmüne uygun olarak meclis onayından geçmediği için hukuken doğduğu andan itibaren "ölü doğmuş" bir antlaşmadır, yani mutlak butlanla sakattır. Ankara Hükümeti ve Mustafa Kemal Atatürk de bu hukuki geçersizliği öne sürerek antlaşmayı tanımamıştır.
2. San Stefano (Ayastefanos) Antlaşması (3 Mart 1878)
93 Harbi (1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı) sonrasında Osmanlı ile Rusya arasında imzalanan bu antlaşma da uluslararası hukukta bir başka butlan ve geçersizlik örneğidir.
Hukuki Gerekçesi: Rusya'nın Osmanlı'yı tamamen parçalayıp Balkanlar'da devasa bir Bulgaristan Krallığı kurmasını öngören bu antlaşma, Avrupa'nın o dönemki büyük güçleri (İngiltere, Avusturya-Macaristan vb.) tarafından "Avrupa kamu düzenine ve güçler dengesine" aykırı bulundu.
Sonuç: Büyük devletlerin baskısıyla antlaşma hiçbir zaman uygulamaya konulamadı ve hukuken geçersiz (hükümsüz) sayılarak yerine Berlin Antlaşması imzalandı.
3. Roma Hukuku'nda Kişilik Haklarını Yok Sayan Sözleşmeler
Modern hukukun temeli sayılan Roma Hukuku'nda da mutlak butlan kuralları çok katı uygulanıyordu.
Hukuki Gerekçesi: Roma'da bir kişinin hürriyetini tamamen devretmesi veya bir kimsenin kendisini para karşılığında ömür boyu bir başkasının mutlak mülkü haline getirecek (gladyatör okullarına kalıcı köle olarak satılması gibi) sözleşmeler yapması, Roma kanunlarının koruduğu "kamu düzenine ve kişilik haklarına" aykırı bulunuyordu.
Sonuç: Kişiyi tamamen hukuk öznesi olmaktan çıkaran bu tarz ağır taahhütler ve sözleşmeler, Roma mahkemelerince mutlak butlanla sakat kabul edilir ve baştan itibaren geçersiz sayılırdı.
4. Nazi Almanyası Dönemi Sözleşmeleri ve Yahudi Mallarının Gaspı
II. Dünya Savaşı sırasında Nazi Almanyası'nda yürürlüğe giren ırkçı Nürnberg Yasaları uyarınca, Yahudi vatandaşların fabrikaları, evleri ve mülkleri komik paralara veya ağır baskı altında Alman iş insanlarına devredilmişti.
Hukuki Gerekçesi: Savaş sonrasında kurulan müttefik mahkemeleri ve yeni Alman hukuku, bu devir işlemlerinin tamamını inceledi. Sözleşmeler her ne kadar o dönemin Nazi "kanunlarına" uygun görünse de, temel insan haklarına, genel ahlaka ve evrensel kamu düzenine tamamen aykırı olduğu (tehdit ve cebir altında yapıldığı) için geriye dönük olarak mutlak butlanla sakat kabul edildi.
Sonuç: Yapılan tüm mülk devirleri baştan itibaren geçersiz sayıldı ve mülkler gerçek sahiplerine ya da mirasçılarına iade edildi.
Haber Merkezi / koydenhaber
#hukuk #mutlakbutlan #sevr #tarih #hukukterimleri #adalet #romahukuku #kamudüzeni
