7 Ekim 2025 • ⏱️ Okuma: 3–4 dk
Nobel neden var, kim dağıtıyor, hangi dallar kapsanıyor?
Nobel Ödülleri, nitrogliserin ve dinamitin mucidi Alfred Nobel’in 27 Kasım 1895 tarihli vasiyetiyle kuruldu. Bilime, edebiyata ve barışa “insanlığa en büyük yararı” sağlayanları ödüllendirmek amacıyla her yıl veriliyor. İlk tören 1901’de yapıldı; törenler her yıl 10 Aralık’ta (Nobel’in ölüm yıldönümü) Stockholm’de, Nobel Barış Ödülü ise Oslo’da düzenlenir.Kuruluş: Alfred Nobel’in 1895 tarihli vasiyeti; ilk ödüller 1901’de verildi.
Kim seçiyor? Fizik–Kimya (İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi), Fizyoloji/Tıp (Karolinska).
İlk kazananlar (1901): Röntgen (Fizik), Emil von Behring (Fizyoloji/Tıp), van ’t Hoff (Kimya).
Dönüm noktaları: Marie Curie (Fizik 1903, Kimya 1911), Einstein (1921 Fizik), Zewail (1999 Kimya), Doudna & Charpentier (2020 Kimya).
Tören: Her yıl 10 Aralık (Stockholm; Barış Oslo’da).
Ekonomi Ödülü: 1969’dan beri “Nobel Anısına” veriliyor.
Daha fazla detay ve güncel listeler: KöydenHaber
Hangi kurumlar seçiyor?
- Fizik, Kimya, Ekonomi: İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi
- Fizyoloji veya Tıp: Karolinska Enstitüsü Nobel Meclisi
- Edebiyat: İsveç Akademisi
- Barış: Norveç Parlamentosu’nun atadığı Norveç Nobel Komitesi
Not: “Ekonomi” dalının tam adı Sveriges Riksbank Alfred Nobel Anısına Ekonomi Bilimleri Ödülüdür; 1968’de ihdas edildi, ilk kez 1969’da verildi.
İlk laureatlar (1901) — “F, Z, K” odaklı kısa liste
- F — Fizik: Wilhelm Conrad Röntgen (X-ışınlarının keşfi)
- Z — Fizyoloji/Tip (Türkçede “fizyoloji”nin kısaltması Z harfiyle anılabiliyor): Emil von Behring (difteri serumu)
- K — Kimya: Jacobus Henricus van ’t Hoff (kimyasal dinamik ve ozmotic basınç çalışmaları)
- Edebiyat: Sully Prudhomme
- Barış: Henri Dunant (Kızılhaç kurucusu) & Frédéric Passy
“Sonra kimler aldı?” — Dönüm noktaları
- Fizik:
- Marie Curie (1903, eşi Pierre Curie ve Becquerel ile; radyoaktivite çalışmaları)
- Albert Einstein (1921; fotoelektrik etki)
- Abdus Salam, Steven Weinberg, Sheldon Glashow (1979; elektrozayıf kuram)
- Peter Higgs & François Englert (2013; Higgs mekanizması)
- Fizyoloji/Tıp:
- Alexander Fleming, Chain, Florey (1945; penisilin)
- James Watson, Francis Crick, Maurice Wilkins (1962; DNA yapısı)
- Tu Youyou (2015; artemisinin—sıtma tedavisi)
- Kimya:
- Linus Pauling (1954; kimyasal bağ—kuantum kimya öncüsü)
- Ahmed Zewail (1999; femtokimya)
- Jennifer Doudna & Emmanuelle Charpentier (2020; CRISPR gen düzenleme)
Ekonomi (1969’dan beri): Jan Tinbergen & Ragnar Frisch (1969; ekonometrinin öncüsü), Amartya Sen (1998; refah ekonomisi), Daniel Kahneman (2002; davranışsal ekonomi) vb.
Kısa tarihçe ve işleyiş
- 1895: Alfred Nobel vasiyetini yazar; ödüllerin gelirleri kurulan vakıfça yönetilir.
- 1901: İlk Nobel ödülleri verilir.
- 1930–40’lar: Savaş yıllarında bazı dallar verilmez/ertelenir.
- 1968: İsveç Merkez Bankası, “Nobel Anısına Ekonomi Ödülü”nü kurar (ilk veriliş 1969).
- Günümüz: Her dal için aday gösterme süreçleri gizli; 50 yıl sonra arşivler açılır. Kazananlar madalya, diploma ve para ödülü alır (tutar her yıl vakfın getirisine göre güncellenir).
SSS (hızlı)
Nobel Barış Ödülü neden Oslo’da?Vasiyet ve tarihsel teamül gereği barış ödülü Norveç’teki komite tarafından verilir.Bir kişi en fazla kaç Nobel alabilir?
Kurallar sınırlamıyor; Marie Curie iki farklı dalda (Fizik 1903, Kimya 1911) alan ilk kişi.Ödül geri alınır mı?
Kural olarak geri alınmaz; ancak zaman içinde etik tartışmalar yaşanmıştır. Değerlendirme arşivi 50 yıl sonra kamuya açılır.
Özet
- Başlangıç: 1901 (vasiyet 1895)
- F–Z–K ilkleri: Röntgen — Behring — van ’t Hoff
- Kurumlar: Bilimler Akademisi (Fizik/Kimya/Ekonomi), Karolinska (Tıp), İsveç Akademisi (Edebiyat), Norveç Komitesi (Barış)
- Ekonomi: 1969’dan beri “Nobel anısına” veriliyor.
