HABER MERKEZİ — Bugün Orta Doğu’da yaşanan her mikro krizin, askeri hareketliliğin ve diplomatik restleşmenin arkasında, modern siyasi tarihin en köklü ve karmaşık düşmanlıklarından biri yatıyor: ABD - İran ilişkileri. Bir dönem "Orta Doğu'daki en yakın müttefikler" olan bu iki devlet, 1979 yılındaki kırılmanın ardından birbirlerini "Büyük Şeytan" ve "Şer Ekseni" ilan ederek doğrudan ve dolaylı çatışmaların merkezine oturdular.
İşte tarihin akışını değiştiren darbelerden siber savaşlara, elçilik baskınlarından nokta operasyonlara uzanan ABD-İran Geriliminin Kronolojisi:
️ 1953: İlişkilerin İlk Kırılma Noktası – Ajax Operasyonu
İran’ın demokratik yollarla seçilmiş Başbakanı Muhammed Musaddık, ülkenin petrol kaynaklarını millileştirme kararı aldı. Bu hamleye karşılık ABD (CIA) ve İngiltere (MI6) ortaklığında gerçekleştirilen "Ajax Operasyonu" adlı askeri darbe ile Musaddık devrildi. Güç kazanan Şah Muhammed Rıza Pehlevi, tamamen ABD güdümlü bir yönetim kurdu. Bu olay, İran halkının hafızasında silinmeyecek bir Amerikan karşıtlığının tohumlarını attı.
1979: İslam Devrimi ve "Büyük Şeytan" Söylemi
Ayetullah Humeyni liderliğindeki İslam Devrimi, Şah rejimini yıktı. İran, ABD ittifakından tamamen koparak "Bağlantısızlık" politikasını benimsedi. Devrim retoriğinde ABD artık resmi olarak "Büyük Şeytan" olarak adlandırılmaya başlandı.
1979 - 1981: Tarihin En Uzun Rehine Krizi (444 Gün)
Devrim sonrasında bir grup İranlı radikal öğrenci, ABD’nin Tahran Büyükelçiliği’ni bastı ve 52 diplomatı tam 444 gün boyunca rehin tuttu. ABD, Tahran ile tüm diplomatik ilişkilerini kesti ve ilk ambargoları uygulamaya koydu. Bu kriz, iki ülke arasındaki köprüleri tamamen attı.
1980'lerin Kanlı Mirası: Tanker Savaşları ve Gizli Silah Ticareti
Irak'a Destek: 1980-1988 İran-Irak Savaşı boyunca ABD, İran'ı çevrelemek adına el altından Saddam Hüseyin rejimini destekledi.
İran-Contra (Irangate) Skandalı (1986): Yaşanan düşmanlığa rağmen Reagan yönetimi, Lübnan’daki Amerikalı rehineleri kurtarmak adına İran’a gizlice silah sattı ve bu geliri Nikaragua’daki sağcı gerillaları (Kontralar) fonlamak için kullandı. Olayın patlak vermesi dünya siyasetini sarstı.
Doğrudan Çatışma (1988): Basra Körfezi'ndeki "Tanker Savaşları" sırasında bir ABD savaş gemisi, Amerikan askerlerini taşıyan bir fırkateynin mayına çarpmasının ardından İran’a ait petrol platformlarını ve savaş gemilerini doğrudan vurdu. Aynı yıl ABD, 290 sivilin bulunduğu bir İran yolcu uçağını (IR655) "yanlışlıkla" düşürdü.
2002 - 2015: "Şer Ekseni" ve Nükleer Kriz Çağı
2002: ABD Başkanı George W. Bush, İran’ı Irak ve Kuzey Kore ile birlikte "Şer Ekseni" ilan etti. Aynı dönemde İran’ın gizli nükleer tesisleri ifşa oldu.
Siber Savaşların Doğuşu (2010): ABD ve İsrail tarafından geliştirildiği iddia edilen Stuxnet siber virüsü, İran’ın Natanz nükleer tesisindeki santrifüjleri sabote etti. Bu, tarihteki ilk büyük devletler arası siber savaş eylemi olarak kayıtlara geçti.
Yaptırımlar Sarmalı: BM ve ABD, İran ekonomisini, özellikle petrol ve finans sektörünü felç eden ağır ekonomik ambargoları devreye soktu.
️ 2015: Kısa Süren Bahar – Nükleer Anlaşma (JCPOA)
Barack Obama döneminde, İran ile P5+1 ülkeleri arasında tarihi bir nükleer anlaşma imzalandı. İran nükleer programını kısıtlamayı kabul ederken, karşılığında uluslararası yaptırımlar hafifletildi. İki ülke ilişkilerinde 30 yıl sonra ilk kez yumuşama sinyalleri görüldü.
⚡ 2018 - 2020: "Maksimum Baskı" ve Kasım Süleymani Suikastı
2018: ABD Başkanı Donald Trump, "tarihin en kötü anlaşması" olarak nitelendirdiği nükleer anlaşmadan tek taraflı olarak çekildi ve İran’a yönelik "Maksimum Baskı" stratejisini başlatarak yaptırımları geri getirdi.
Ocak 2020 (Kritik Eşik): ABD, Bağdat Havalimanı yakınlarında düzenlediği bir hava saldırısıyla İran’ın Orta Doğu’daki askeri stratejisinin beyni olan Devrim Muhafızları Kudüs Gücü Komutanı General Kasım Süleymani’yi öldürdü. İran, bu suikasta Irak’taki ABD üslerini füzelerle vurarak yanıt verdi. İki ülke topyekûn bir savaşın eşiğinden döndü.
Günümüz Dünyası: Hibrit ve Vekalet Savaşları
Bugün gelinen noktada iki ülke, doğrudan bir sıcak savaşa girmek yerine çatışmayı siber alanda, ekonomik yaptırımlarda ve vekiller üzerinden yürütüyor. Yemen'deki Husiler, Lübnan'daki Hizbullah ve Irak ile Suriye'deki Şii milis grupların ABD üslerine ve müttefiklerine yönelik hamleleri, Washington-Tahran hattındaki bu tarihsel vekalet savaşının güncel cephelerini oluşturmaya devam ediyor.
Yazar: Haber Merkezi
#orta doğu #abd #iran #savaş #tarih #kronoloji #siyaset
