Bir dağın zirvesinde yaşadığına inanılan görünmeyen bir kadın…
Ormanın derinliklerinde dolaştığı söylenen ruhlar…
Mağaraların içinde yankılanan eski hikâyeler…
Tekinsizce yükselen şafak…
Yukarıdaki cümlelerde kaleme aldığım her kadim inanış biçimi, yalnızca farklı toplumlara ait efsaneler olarak tanımlanabilir. Genellikle bu şekilde tanımlanıyor, hatta bu şekilde arşivleniyorlar da. Oysa dünyanın pek çok yerinde dağlar, ormanlar ve mağaralar hiçbir zaman yalnızca birer coğrafi alan olarak görülmedi. İnsanlar, doğanın en sessiz köşelerine bile görünmeyen varlıklar atfettiler.
Bugün İspanya’nın kuzeyindeki Bask Bölgesi’nde anlatılan Mari efsanesi de bu ortak düşünme biçiminin en dikkat çekici örneklerinden biridir.
Daima her coğrafyanın kendisine has mitolojisi ve sözlü efsaneleri olduğunu ifade ederim. Her mitoloji, doğduğu toprağın rengini alır. İspanya’da ise Mari, biraz daha farklı bir kökle karşımıza çıkar.
Benim için Mari, kadim bir adanmışlığı kendi içerisinde biçimlendiren, güçlü bir kolektif inanışın öznesidir. Kutsallığından gelen ihtişamıyla gücünü öngörülemez kılar. Bu yüzden de Bask mitolojisinin en önemli figürlerinden biri hâline geldiğini ileri sürerim. Keza anlatının kalbine inildiğinde, bu iddiamı destekleyen pek çok unsurla karşılaşmak mümkündür.
 |
Özünde Mari’nin mağaralarda yaşadığına, dağlar arasında dolaştığına, fırtınaları yönettiğine ve doğanın dengesini koruduğuna inanılır. Ancak bana göre bu efsanenin asıl önemi Mari’nin kim olduğu değildir. Asıl önemli olan, insanların neden onu gökyüzüne ya da şehirlerin içine değil, dağların kalbine yerleştirdiğidir.
Bu özel konumlandırmanın cevabının Mari’nin kendisinde değil, insanın doğayla kurduğu ilişkinin içerisinde saklı olduğuna inanıyorum.
İnsan, tarih boyunca doğayı yalnızca üzerinde yaşadığı fiziksel bir çevre olarak görmedi. Onu anlamaya, açıklamaya ve onunla ilişki kurmaya çalıştı. Kontrol edemediği fırtınalara, mevsimlere, kuraklığa ya da berekete anlam yükleyebilmek için doğayı görünmeyen varlıklarla özdeşleştirdi ve ikisini birbirinden ayrılmaz bir bütün olarak düşünmeye başladı. Böylece dağlar, mağaralar ve ormanlar yalnızca coğrafi alanlar olmaktan çıktı; hafızası, iradesi ve kuralları olan kültürel mekânlara dönüştü.
 |
Mari de tam bu dönüşümün sembolüdür. Dolayısıyla Bask anlatılarında yalnızca doğa olaylarını açıklayan bir figür olarak tanımlanmaz. O, aynı zamanda adaletin, dengenin ve ahlaki düzenin de koruyucusudur. Bu durum açıkça gösterir ki insan davranışlarıyla doğanın düzeni arasında kurulan ilişki, Mari’yi yalnızca mitolojik bir karakter olmaktan çıkarmış; doğayı kültürel ve ahlaki bir otoriteye dönüştürmüştür.
Tabii ki bu yalnızca Basklara özgü değildir. İzlanda’da Huldufólk’un kayaların arasında yaşadığına inanılır. Japonya’da kodamaların ormanları koruduğu anlatılır. Slav folklorunda leshy ormanların sahibidir. Anadolu’da ise dağlar, pınarlar ve yaşlı ağaçlar yüzyıllar boyunca kutsallık atfedilen mekânlar olarak kabul edilmiştir.
Bu ortak örüntü, birbirinden binlerce kilometre uzakta yaşayan toplumların doğaya şaşırtıcı biçimde benzer anlamlar yüklediğini gösterir. Coğrafyalar değişse de insanın doğayla kurduğu ilişki büyük ölçüde ortak bir düşünme biçimi üzerinden şekillenmiştir. Tam da bu noktada antropoloji ve dinler tarihi, bu ortaklığın nasıl ortaya çıktığını anlamamıza yardımcı olur.
Nitekim dinler tarihçisi Mircea Eliade, insanların yaşadıkları dünyayı yalnızca fiziksel özellikleriyle değil, yükledikleri kutsal anlamlarla da düzenlediklerini savunur. Bu nedenle bazı dağlar, mağaralar ve ormanlar sıradan coğrafi alanlar olmaktan çıkar; kutsal olanla karşılaşmanın mümkün görüldüğü mekânlara dönüşür. Mircea Eliade’nin perspektifinden okunduğunda Mari, yalnızca Bask mitolojisinin en önemli figürlerinden biri değildir. Aynı zamanda insanın doğayı anlamlandırma ve kutsallaştırma çabasının da kültürel bir yansımasıdır. Tam bu noktada Mari’yi, kültürün bir altarı olarak tanımlıyorum çünkü doğa, ancak anlam yüklendiğinde insan için gerçek bir yaşam alanına dönüşür.
Mitolojiler, yalnızca tanrıları, ruhları ya da görünmeyen varlıkları anlatan anlatılar değildir. Aynı zamanda insanın doğayla kurduğu ilişkinin nasıl biçimlendiğini de görünür kılarlar. İnsan, çevresindeki dünyayı önce anlamlandırmış, ardından ona inanmıştır. İnanç ise zamanla dağları, ormanları ve mağaraları yalnızca yaşanılan yerler olmaktan çıkararak saygı duyulan, korkulan ve korunan mekânlara dönüştürmüştür.
Kim bilebilir? Belki de insanlar doğaya tanrılar, ruhlar ve efsaneler yerleştirdikleri için ona saygı duymadılar. Tam tersine, saygı duyabilmek için doğayı hiçbir zaman boş bırakmadılar.
