Korku sinemasının ve korku dizilerinin en çok tekrar eden imgelerinden biri ritüellerdir. Mumlar, semboller, kan, ilahiler, çemberler ve belirli kurallar… İlk bakışta bütün bunlar doğaüstü bir varlığı çağırmak ya da onunla iletişim kurabilmek için yapılıyor gibi görünüyor. Oysa beni her zaman ritüellerin kendisinden çok, insanın ritüeller karşısında nasıl dönüştüğü düşündürdü. Bu yüzden Archive 81’i izlerken aklımı kurcalayan soru bambaşkaydı ve ben de o soruyu yazdığım bu metne başlık hâline getirdim.
“Ritüeller gerçekten tanrıları mı değiştiriyor, yoksa insanları mı?”
 |
İnsanlık tarihi boyunca ritüeller hiçbir zaman yalnızca dinî pratiklerden ibaret olmadı. Onlar aynı zamanda korkunun, umudun ve belirsizliğin yönetilme biçimiydi. Kontrol edemediğimiz her şeyin karşısına, kontrol edebildiğimizi düşündüğümüz semboller koyduk çünkü belirsizlik, insan zihninin en zor tolere ettiği duygulardan biridir.
Yüksek lisans tezimde Paganizm, Wicca ve Neopaganizm üzerine çalışırken dikkatimi en çok çeken noktalardan biri de buydu. Ritüeller, çoğu zaman dışarıdan yalnızca belirli hareketlerin tekrarı gibi görünüyordu. Oysa biraz daha yakından bakıldığında, asıl dönüşümün ritüelin yöneldiği doğaüstü varlıkta değil, onu gerçekleştiren insanın zihninde başladığını gördüm. Belki de Archive 81’i izlerken zihnimin beni aynı soruya götürmesinin nedeni buydu çünkü esasen Archive 81’in merkezinde de tam olarak bu ihtiyaç var.
Archive 81, Netflix’te yayınlanan mini bir seri olmasının ötesinde, aslında toplumların kutsal ve gizli atfedilen yanlarına izinsiz giriş sağlayan bir kurgu olarak servis ediliyor. Türe ilgi duymayan herkes için fazlasıyla gözden kaçabilecek bir hazine olduğunu düşünüyorum.
Hikâye, 1994 yılında New York’taki Visser Apartmanı’nın duvarları arasında filizleniyor ve yıllar sonra aynı olayların izini süren ikinci bir zaman çizgisiyle genişliyor. Seri, milyonlarca insanın birbirine değmeden yaşayabildiği bu metropolün kalbinde, tek bir apartmanın içerisine sıkışmış görünen hayatların aslında ne kadar çok katmana sahip olduğunu gösteriyor. Bölümler ilerledikçe zaman kaymaları, gelenekselliğin çarpıklığı, inanışın karanlık yanları, distorsiyona uğramış kişisel amaçlar ve gizemli toplanmalar tekrara bağlanıyor. Bu tekrarlar sayesinde karakterlerin görünmeyen bir varlığa ulaşmaya çalıştığını keşfediyorsunuz fakat dikkat edildiğinde, değişen tarafın hiçbir zaman yalnızca ritüelin hedefindeki olgu olmadığı ortaya çıkıyor çünkü her ritüel, onu gerçekleştiren insanın düşünce biçimini, ahlakını ve sınırlarını da yeniden şekillendiriyor. Dizinin görünür kıldığı en büyük insani patoloji de tam olarak bu.
 |
İşte bu noktada ritüeller, antropolojik açıdan bambaşka bir anlam kazanıyor. Bir ritüelin en büyük gücü doğaüstü bir kapı açması değildir. İnsanın kendi içinde daha önce açamayacağını düşündüğü kapıları açabilmesidir çünkü bir amaç uğruna tekrar edilen her davranış, zamanla inancı derinleştiriyor. İnanç derinleştikçe, ahlaki sınırlar esnemeye başlıyor. Dün asla yapmayacağını söylediğin şey, bugün “gereklilik” olarak tanımlanabiliyor. Belki de bu yüzden tarih boyunca ritüeller yalnızca tanrılar için yapılmadı. Onlar aynı zamanda insanı dönüştürdü.
Birçok toplumda ergenlikten yetişkinliğe geçiş, evlilik, yas, savaş ya da liderlik gibi hayatın en önemli eşikleri ritüellerle işaretlendi çünkü ritüel, yalnızca bir olayı kutlamaz; kimliği yeniden inşa eder. İnsan ritüelden çıktığında, aynı kişi olarak dönmez. Archive 81’de de dikkatimi çeken tam olarak buydu. Karakterler görünmeyen bir varlığa ulaşmaya çalışırken, aslında yavaş yavaş kendilerinden uzaklaşıyorlardı çünkü ritüelin en büyük bedeli çoğu zaman kan değildir. Kimliktir.
İnsan, uğruna anlam yüklediği şey büyüdükçe, kendisinden sessizce vazgeçmeye başlar. Tam da bu yüzden ritüelleri yalnızca mistik uygulamalar olarak okumak eksik kalıyor. Onlar, insanın belirsizlik karşısında kurduğu psikolojik düzenin bir parçası. Kontrol edemediği dünyayı, semboller aracılığıyla anlamlandırma çabası… Ve belki de bu yüzden ritüeller hiçbir zaman tamamen ortadan kalkmadı. Yalnızca biçim değiştirdiler.
Bu yazının sonunda söylemek istediğim tek bir şey var:
Belki de ritüeller hiçbir zaman tanrıları çağırmadı. Onlar, insanın kendi içinde uyandırdığı yeni bir benliği çağırdı.
