Yüreğimize ağır gelen kederlerle doluyuz. Limitlerimiz sürekli sınanıyor, kişisel kurallarımız zaten ihlal edildi. Kendimizi tonlarca biriktirdiğimiz kelimeyi yeniden ve yeniden yutmaya zorluyoruz. Bu kadar baskının kalbi yorduğu fazlasıyla gerçek. İnkar sadece çekilen sancının anlamlandırılmasını geciktiriyor.
İnsanın çıtası kırıldığında, hiçliğe vurur kendisini. Her deliliğin ve çizgisi belirlenmiş izolasyonun birikimiyle bir iyileşme doğar. Karadeniz'de hiçlik söz konusu olamaz. Karadeniz kendi sorunlarıyla çatışır hem de dalgalarını kullanarak.
"Derdini suya anlat, sıkıntın su gibi aksın gitsin vb" kavramlara aşina olduğunuza eminim. Aslında bu cümleler öylesine söylenmiş birer halk deyimleri değil. Kökleri sıkı sıkıya mitoloji'ye daha detaylı bilgi vermek gerekirse, Paganizm'e dayanan bir ritüeli barındırıyor. Karadeniz kültüründe de bu çerçeveyi destekler biçimde “suyun hafifletici, dinleyici, arındırıcı” gücü çok derin bir yere sahiptir. Bu inanış hem yerel halk mitolojisinin hem de çok daha eski inanç sistemlerinin birleşiminden doğar. Kültürel kod haline gelmiş bu geleneğin, Karadeniz insanı ile bileşkesini doğru okuyabilmek için öncelikle "Su ve dert" olgularının birbirleriyle kaynaştığı geçmişe bakış atmak gerekiyor.
Köken: Suya Sır Dökmenin Arkaik Anlamı
“Derdini suya anlatmak” inanışı, aslında animist (doğadaki varlıkların ruhu olduğuna inanan kişilere denir) dönemlerden gelir. Karadeniz bölgesinde özellikle de Doğu Karadeniz’de (Trabzon, Rize, Artvin hattında) su kaynaklarının bir “canı” veya “ruhu” olduğu düşünülürdü. Bu husus, binlerce yıl öncesine, Anadolu’nun yerli halklarının doğa kültlerine kadar uzanan bir yapı olarak karşımıza çıkmaktadır.
 |
O dönemlerde insanlar suya sadece fiziksel bir varlık olarak değil, " arındıran ve dinleyen bir canlı" olarak bakardı. Çünkü su, hem doğar (kaynak), hem hareket eder (dere, ırmak), hem de kaybolur (denize karışır) yani tıpkı "yaşayan bir varlık" gibi davranır.
Antik ve Pagan Etkiler
Bu inanışın arkasında güçlü bir antik kültürel miras vardır: Antik Yunan ve Roma döneminde, Karadeniz kıyılarındaki kolonilerde (örneğin Sinope, Trapezous yani bugünkü Trabzon) nehir tanrıları ve su perileri (nymph’ler) kültü(mitolojik anlatısı) çok yaygındı.Bu dönemde insanlar suya dua eder, suya dilek bırakır, bazen saçlarını ya da küçük nesneleri “adak” olarak suya verirdi.
Bu noktada dünya kültürlerinin birbirlerinden etkilendiği ve birbirleriyle yeniden biçimlendiği çıkarımını asla red etmemek gerekir. Tüm kültürler, birbirlerinin değerlerini kendilerine uyarlayarak aslında nesillerdir bir "karma kültürel değerler/ kodlar" inşa etmektedirler. Bu olgu suya karşı geliştirilmiş olan inançta doğrudan çalışarak, günümüzde hala varlığını devam ettiren, çok değerli bir dini ritüel yaratır. Diğer değişle; "suya dua etmek, adak adamak, dilek bırakmak vb." yaklaşımlarla ortaya çıkan inanç biçimi daha sonra Hristiyanlıkla birleşince “suya tövbe dökme” veya “vaftizle arınma” geleneğine dönüştü.
Dolayısıyla Karadeniz’in halk inanışındaki bu “suya derdini anlatma” pratiği, hem antik pagan, hem de Hristiyan dönemi arınma ritüellerinin halk kültüründeki devamı olarak tanımlanmaya son derece açıktır.
İslamiyet Sonrası Dönüşüm
Türklerin Anadolu’ya yerleşmesiyle birlikte, eski Türklerin de kendi su kültü, Karadeniz’in yerli inanışlarıyla birleşti. Burada yine kültürel bir "kaynaşmanın" var olduğunu atlamamak gerekmektedir. İki farklı coğrafyanın birleşimi "karma kültürel değerler" yaratmıştır. Daha da detayına inmek gerekirse:
Orta Asya’da suya “su iyesi” denirdi çünkü suyun koruyucu bir ruhu olduğuna inanılırdı hatta türk halkı bir nehirden geçerken veya suya taş atarken “su iyesi kızmasın” diye dilekler eder, bazen sessizce bekledikleri bir duruş sergilerdi. Bu gelenek Anadolu’da, özellikle Karadeniz’de, “suyun insanın içini temizlediğine” dair bir inançla bütünleşti. İslam sonrası dönemde bu pratikler tamamen kaybolmadı. Bu yüzden sadece “hurafe” olarak tanımlandıklarını söyleyemeyiz. Aslında bu pratikler kültürel bir metafor hâline geldi.
"Derdini suya anlat ki hafiflesin" keskin açıdan varlığını toplumsal hayatın içerisine yerleştirmiş bir "modernleştirilmiş dua " halini aldı.
Halkbilimsel ve Psikolojik açıdan Yorum
Halkbilim'i açısından su, katarsis (arınma) sembolüdür. Victor Turner ve Mircea Eliade gibi ritüel teorisyenlerine göre, su ritüelleri liminal (eşiksel) bir alandır ve insanın iç dünyası ile doğa arasında bir geçit görevi görürler.
Karadeniz insanı genelde gururlu ve güçlüdür. En büyük savaşlarını duygularını kontrol etmek üzerine, kendileriyle verirler. Karakteristik yapılarından ileri gelen sıkı kişisel yönetim mekanizması sebebiyle duygularını içe atar, çok paylaşmazlar. Bir önceki yazımda dile getirmiştim fakat burada yeniden yinelemek istiyorum "Karadeniz insanı ketumdur. Çektiği acıyı sırtlanır ama asla kimsenin önünde düşmez." Bu yüzden derdi/ kederi suya anlatmak, “sessiz bir sırdaş bulmak” anlamına gelir. Yani aslında bu ritüel, kolektif (toplumsal) bir baş etme mekanizmasıdır: doğa bir terapi alanı hâlini alır.
 |
Günümüze Yansımaları
Günümüzde hâlâ Karadeniz köylerinde, özellikle yaşlı kadınlarımızın şu tür ifadeleri duyulur:
"Derdumi dereye anlattum, aldi da gitdu.
Suya dedum, içum bi açildi."
-"Derdimi dereye anlattım, aldı da gitti.
Suya dedim, içim bir açıldı."
Karadeniz insanlarının kolektif( toplumsal) bir tabandan beslenen rutinleri olsa da, bireysel açıdan bunları hayatlarına yansıtış ve benimseyiş biçimleri değişkenlik gösterebilir. Mesela bazıları gerçekten dere kenarında sessizce konuşurken, bazıları sadece elini suya sokar. Bazıları suyun içine girip bağırarak derdini anlatırken, bazıları kayalıkların üstüne oturur sadece suya bakar.. Bu sebeple Karadeniz insanını kendi coğrafyasında ve kendi rutinleri içerisinde anlamlandırmak değerlidir. Kültürü dışarıdan kuş bakışı bir analiz ile yapısını kimseye açmaz ve bu durum sağlıklı veriler elde edilmesine olanak sağlamaz. Gelenekselliğini kendi bağlamı içerisinde gözlemlediğinizde, her hareketin, konuşmanın hatta sizinle sürdürülen iletişimin tonunun bir anlamı olduğunu fark edersiniz. Buradan konuma geri dönecek olursam,
Karadeniz kültüründe suya dert anlatmak dediğinizde kaleme alınabilecek tek cümle var : Bu husus, kökeni binlerce yıl öncesine dayanan doğal bir arınma ayinidir ama halk dilinde hala sadeleşmiş bir biçimiyle yaşıyor.
Sevgilerimle,
